Laus Polyphoniae 2026 schetst een portret van een meerstemmig Europa anno 1600. Een scharniermoment in de westerse muziekgeschiedenis: de polyfonie van de renaissance blaast een laatste adem uit, de nieuwe expressieve barokmuziek begint aan haar opmars. Componisten en muzikanten maken deel uit van een groot artistiek netwerk. Sommigen blijven trouw aan hun geboorteland, maar velen steken landsgrenzen over. Dankzij verzorgde drukken worden nieuwe ideeën en muziek verspreid. We stellen de Europese kaart op voor wie door onze concerten wil navigeren.
Orlandus Lassus: een Europees componist
Orlandus Lassus is een schoolvoorbeeld van een componist die vanuit de Lage Landen furore maakte in het buitenland. Hij werkte aanvankelijk in Italië en zou vooral beroemd worden als kapelmeester aan het Beierse hof in München. Zijn werk kende een Europese verspreiding. Collegium Vocale Gent en Utopia Ensemble brengen zijn meest indringende werken. Wie de mens achter het muzikale genie wil ontdekken, raden we Orlando, a composer’s life aan. Regisseur Joachim Thome verweeft in zijn film klank, woord en beeld in een pakkende en blijvend relevante reflectie over kunst en macht.
Italiaanse vernieuwingen
Italië was het epicentrum van vele vernieuwingen in beeldende kunst en muziek. Componisten en muzikanten experimenteerden erop los, zonder daarbij de verworvenheden uit het verleden overboord te gooien. Carlo Gesualdo wordt steevast geassocieerd met baanbrekende dissonante harmonieën. Zijn Sacrarum cantionum toont ook een ander talent van de Zuid-Italiaan, met motetten die uitblinken in transparantie, orde en verstilling. In samenwerking met de Leuvense Alamire Foundation werd een ontbrekende zesde stem van enkele motetten gereconstrueerd. Het vermaarde Engelse Stile Antico verzorgt de primeur van de uitvoering. Wie toch hunkert naar harmonische experimenten, zit gegarandeerd goed bij Comet Musicke. Het Franse ensemble haalt met vuur de overweldigende madrigalen van de onbekende Pomponio Nenna van onder het stof. Vandaag een vergeten figuur, maar Nenna was Gesualdo’s mentor. Ensemble Irini en Vox Luminis laten zich inspireren door het Venetiaanse licht. Het eerste ensemble richt zich op de rijke polyfonie van Venetiaan Giovanni Gabrieli en kijkt tegelijkertijd verder, naar wat de Byzantijnse traditie voorbracht. Vox Luminis laat ons horen dat Claudio Monteverdi met zijn Mariavespers een fenomenale synthese vormde van de toenmalige stijlen.
Franse verfijning
Een gelijkaardige synthese tussen oud en nieuw komt voor in Frankrijk. Jehan Titelouze kende de kneepjes van het polyfone vak en schreef tegelijk vernieuwende muziek voor het orgel. Hij was afkomstig van het Noord-Franse Saint-Omer, werkte in het Normandische Rouen en was op de hoogte van wat zich in andere contreien afspeelde. Een recent teruggevonden mis van Titelouze is een musicologische verrassing – en let bij de uitvoering ervan door Les Meslanges ook op de klank van het serpent, een slangvormig instrument dat destijds de polyfonie begeleidde. De Franse muziekcultuur stond niet los van de religieuze omwentelingen in de 16de eeuw. Huelgas ensemble breekt een lans voor de hugenoot Claude Le Jeune. Zijn psalmen zijn ritmisch scherp, verrassend chromatisch en gedreven door de cadans van de Franse taal.
Spaanse en Portugese polyfone meesterwerken
Kijken we naar Italiës overbuur aan de Middellandse Zee, dan belanden we op het Iberische schiereiland. Met enige nostalgie keken Spanjaarden en Portugezen terug naar de hoogdagen van de Franco-Vlaamse polyfonieschool. Die stijl werd verder gecultiveerd tot een bijzonder etherische klankenwolk. Tenebrae brengt hoop en vertrouwen met Tomás Luis de Victoria’s Requiem, geschreven ter herinnering aan keizerin Maria van Spanje. Officium Ensemble toont hoe fenomenale vier- tot achtstemmige polyfonie van Filipe de Magalhães, Estêvão Lopes Morago, Manuel Cardoso en andere tijdgenoten de Portugese kathedralen deden zinderen.
Ontdekkingen uit Centraal-Europa
Centraal-Europa wordt in de (muziek)geschiedenisboeken al te vaak vergeten. Laus Polyphoniae wil daar verandering in brengen. In steden als Praag, Neurenberg en München ontwikkelde zich een kosmopolitisch muzieklandschap. De Tsjechische zangers van Cappella Mariana brengen de mooiste meesterwerken uit hun hoofdstad mee naar Antwerpen. Kryštof Harants vijfstemmige mis is een indrukwekkend bewijs van de hoogstaande artistieke cultuur in het ‘Gouden Praag’ toen koning Rudolf II aan de macht was. Hans Leo Hassler en Jacob Handl hoorden in Duitsland ook de nieuwe artistieke wind vanuit Venetië waaien. Het vierkoppige New York Polyphony is het geknipte ensemble voor hun elegante polyfonie. Die andere Amerikaan die Laus Polyphoniae mag verwelkomen, levende legende Paul O’Dette, blijft nieuwe muziek ontdekken voor zijn instrument, de luit. Met Matthias Reymann, Melchior Neusidler, Wojciech Dlugoraj en Jakob Reis toont O’Dette hoe Centraal-Europa meeschreef aan het grote Europese verhaal.
Muziek op het eiland
Aan de andere kant van het Kanaal was Elizabeth I aan de macht. Culturele bloei ging hand in hand met religieuze repressie en politieke onzekerheid. Die spanning klinkt door in de muziek uit die tijd. Componisten zochten naar nieuwe expressiemiddelen en vonden die in uitgesproken chromatiek, doorgedreven tekstuitbeelding en sterke contrasten. The Gesualdo Six roept dit donker-gloeiende Engeland op met een intens programma van sacrale en wereldlijke muziek. Dankzij Près de votre oreille transformeert AMUZ zich tot een Elizabethaans Londen. Liederen van Dowland, Campion of Morley, waren als de popballads van hun tijd: persoonlijk, poëtisch en ontroerend eenvoudig.
Vanwege de religieuze spanningen verkasten sommige componisten naar het Europese vasteland. Richard Dering, stercomponist bij Transports Publics, settelde zich in de Lage Landen. John Dowland reisde vanuit Engeland o.a. naar Scandinavië, waar hij werkte voor koning Christiaan IV van Denemarken.
Terugkeer naar de Lage Landen
Wie na een lange Europese doortocht heimwee heeft naar huis, vindt gading bij InAlto en More Maiorum. Luik was als prinsbisdom een belangrijk centrum van religieuze en politieke macht. InAlto reconstrueert een ‘blijde intrede’, een vorm van politiek theater waarin alles autoriteit uitstraalt, inclusief de muziek. Verwacht u aan ontdekkingen van Pierre Bonhomme, Jean de Castro of René del Mel. More Maiorum zoekt het muzikale speelplezier nog veel dichter bij huis. Italiaanse virtuoze madrigalen werden bij Antwerpse drukkers voor de lokale markt opnieuw ingepakt. Thuis in Antwerpen, maar met een open blik naar de wereld. Dat is Laus Polyphoniae!
Frederic Delmotte