Venetië heeft een muzikaal erfgoed dat ons blijft verbazen. Muziek van Adriaen Willaert, Andrea Gabrieli, Claudio Monteverdi of Antonio Vivaldi klonk er in de vele kerken, theaters en rijk versierde salons. Muzikanten blijven tot op vandaag lang vergeten muziek ontdekken die in de lagunestad klonk. Paulin Bündgen, contratenor en artistiek leider van Ensemble Céladon, komt eind november naar AMUZ met de partituren van Natale Monferrato in zijn koffer. Met veel enthousiasme vertelt de Franse zanger waarom de muziek van de voormalige kapelmeester aan de San Marcobasiliek absoluut moet worden gehoord.
Tijdens Laus Polyphoniae 2025 dompelde Ensemble Céladon ons onder in de wereld van de 13de-eeuwse minnezangers. Nu komt het ensemble naar AMUZ met een barokprogramma. In de uitgebreide lijst met cd-opnamen zien we ook enkele uitstapjes naar de hedendaagse muziek. Waar de meeste ensembles zich op één periode specialiseren, gaat Ensemble Céladon net breed te werk. Is dat een bewuste keuze?
Al van in mijn studententijd aan het conservatorium in Lyon speelde ik met het idee om zelf een ensemble op te richten om een breder repertoire voor contratenor te verkennen. Er worden veel werken van Händel en Vivaldi voor contratenor uitgevoerd en ook muziek uit de renaissance, maar de gevestigde ensembles beperken zich al te vaak tot een select clubje van componisten. Wat bijvoorbeeld met de muziek uit de middeleeuwen? Ik heb met specialisten gepraat die me wisten te vertellen dat er eigenlijk geen enkele middeleeuwse bron is die specifiek vermeldt dat de muziek niet door een contratenor mag worden uitgevoerd. Ik heb me in de middeleeuwen verdiept en kan zo programma’s op maat voor mezelf samenstellen. Hetzelfde geldt voor hedendaagse muziek. Ik heb aan componisten Michael Nyman, Jean-Philippe Goude en Bill Vine compositie-opdrachten gegeven voor mijn stemtype. Daar kunnen ook andere contratenoren de vruchten van plukken.
Is er muziek die u niet meteen zal uitvoeren met Ensemble Céladon?
Ik word vaak uitgenodigd door andere ensembles om solo’s te zingen in muziek van Händel of Vivaldi, dus daar ligt voor mijn eigen ensemble niet de prioriteit. Ik wil meer onbekend repertoire verkennen. Maar begrijp me niet verkeerd, ik houd enorm veel van Vivaldi!
Hoe hebt u de muziek van Natale Monferrato ontdekt?
Dat gebeurde eigenlijk dankzij een tip van musicoloog Jérôme Lejeune, de drijvende kracht achter het label Ricercar. Hij heeft me gewezen op het talent van de Venetiaanse componist uit de 17de eeuw. Er zijn weinig biografische gegevens bekend – in de toonaangevende encyclopedie The New Grove wordt slechts een klein artikel aan Monferrato gewijd. Gelukkig is er de magie van het internet en zijn heel wat partituren gedigitaliseerd. Van Monferrato zijn namelijk heel wat muziekdrukken verschenen. En wat blijkt? Hij heeft enorm veel solomotetten voor mijn stemtype geschreven, van een verbluffende kwaliteit! Dat is eigenlijk uitzonderlijk voor die tijd. Ik heb dan een cd opgenomen, maar er zijn zoveel motetten, dat ik gerust drie cd’s had kunnen vullen! Het zijn kleine juweeltjes in een unieke, hybride muziekstijl. Enerzijds evoceert Monferrato nog de muziek van Francesco Cavalli, zijn voorganger als kapelmeester aan de San Marcobasiliek, anderzijds blikt hij al vooruit naar de solocantaten – met afwisseling tussen recitatieven en aria’s – die dertig jaar na zijn dood (1685) hun opgang maakten.
Weten we voor welke zangers Monferrato die motetten heeft geschreven?
Vanaf 1638 zong hij in de muziekkapel van San Marco en in 1678 werd hij er als kapelmeester aangesteld. Welk stemtype hij had, weten we niet. Maar hij heeft de beste zangers als collega’s gehad en onder hen zaten enkele contratenoren en castraten. Zij zijn de eerste zangers die in aanmerking komen als uitvoerders van Monferrato’s solomotetten. Sommige motetten zijn voor een lagere altstem geschreven, andere dan weer voor een hoger stemtype – misschien werden die wel door een knaap uitgevoerd.
Hoe komt het dat zijn muziek vergeten werd?
Eerst en vooral heeft hij geen enkele opera nagelaten, wat toch wel het genre is waarvoor je als componist het meest wordt geroemd en in de geschiedenisboeken wordt vermeld. Bovendien heeft hij enkel religieuze muziek gecomponeerd, maar dan ook weer geen missen of oratoria voor een grote bezetting. Zijn oeuvre is eerder ‘kamermuzikaal’. Stilistisch is zijn oeuvre moeilijk te categoriseren. Ten slotte zijn er weinig biografische gegevens bekend, dus wordt zijn werk al snel aan de kant geschoven. Monferrato’s motetten werden in zijn tijd wel uitgegeven en verspreid. Zijn muziek klonk dus niet alleen in de San Marcobasiliek, maar ook in andere kerken en kloosters in Italië.
Hoe selecteert u uit het grote oeuvre dan de werken voor het concert in AMUZ?
Het breekt mijn hart om een keuze te moeten maken, maar nu ik de motetten al meerdere malen heb uitgevoerd, weet ik welke absoluut ‘incontournable’ zijn. Ik wil de motetten uitvoeren die verschillende aspecten van Monferrato’s muziekstijl tonen. Het Salve regina is volgens mij een meesterwerk. Het heeft een prachtige, dramatische opbouw, waarin Monferrato op enkele passages instrumentale pauzes inlast, om zanger én toehoorder even op adem te laten komen. Het is een lamento met prachtige kleuren, expressieve dissonanten en een muzikale beeldtaal die een intense pijn symboliseert. Convenite terrigenæ is een motet voor de maagd Maria met opmerkelijke echo-effecten. Monferrato schrijft in de partituur forte- en piano-contrasten, wat in die periode nog niet vaak voorkomt. Op die manier speelt hij ook met de akoestiek en de unieke resonantie van de San Marcobasiliek. Dan zijn er nog enkele andere motetten die sterk herinneren aan de expressieve zanglijnen in de opera’s van Francesco Cavalli. Je merkt dat de religieuze muziek ook duidelijk werd beïnvloed door wat zich in de publieke theaters in Venetië afspeelde!
Ik zal worden begeleid door een basso-continuogroep met viola da gamba, violone, teorbe en orgel. Het zijn instrumenten die ook tijdens de diensten in San Marco werden gebruikt. Hopelijk kan ik op die manier de sfeer recreëren die in Venetië leefde. Er zijn echter nog veel vragen over de Venetiaanse muziekpraktijk. Ik zou een fortuin betalen om een religieuze dienst te mogen bijwonen in de 17de eeuw!
Frederic Delmotte