Als concertganger in AMUZ wéét u wie Olga Pashchenko is, sinds haar eerste AMUZ-concert in 2017 werd ze een ‘household name’. Maar misschien beleefde u haar virtuositeit nog niet live? Want het beluisteren van oude muziek op historisch klavier is niet zo evident. Klavecimbels, klavechords of pianoforte’s: ze vragen (en geven in gelijke mate trouwens) nieuwsgierigheid, intimiteit en een oor voor een andere klankwereld. De brede, bijna overweldigende klank van een hedendaagse vleugel is echter niet meer dan een gewoonte. Zoals een kop koffie achteloos opdrinken. Stel u voor wat u erbij zou winnen als u uw luisterroutine opfrist met de helderheid, kleuren en de bijna vocale expressiviteit van historische toetsen? Gun uw oren het muzikale equivalent van dat allereerste koffietje ‘s ochtends.
Wie die klankwerelden wil verkennen, heeft aan Scarlatti en Ligeti twee ideale gidsen, zeker in de handen van Pashchenko. Op 27 november toont ze zich nogmaals als een van de grootste klaviertalenten, en brengen haar handen drie eeuwen samen. Scarlatti en Ligeti lijken op het eerste gezicht aan weerszijden van de klaviertraditie te staan, maar ze delen het verlangen om hun instrumenten ook als een klanklaboratorium te gebruiken. Van Ligeti wordt dan ook gezegd dat hij een zekere verwantschap voelde met de driehonderd jaar oudere Scarlatti. Pashchenko maakt ook meteen duidelijk dat een verschil in stijl een gedeelde fascinatie voor klankkleuren en texturen niet in de weg hoeft te staan.
De kunst van het schakelen
Als pianiste doet ze echt meer dan de componisten en hun muziek naast elkaar plaatsen. Door de delen van Ligeti’s Musica ricercata af te wisselen met sonaten van Scarlatti, creëert ze een verhaal waarin je muzikale motieven van de ene componist naar de andere hoort springen. Het schrijven van dat verhaal bleek een interessante zoektocht, want “Scarlatti schreef maar liefst 555 sonaten”, maar geen onmogelijke: “Het bleek absoluut haalbaar om sonaten te vinden waarin dezelfde motieven terug te vinden zijn als in de Musica ricercata of die er op een andere manier sterke gelijkenissen mee vertonen.”
Dat verhaal zal Pashchenko u vertellen met een klavecimbel en een piano. Doordat ze elke vijf minuten van toetsen wisselt, belichamen de twee klavieren het woord ‘juxtapositie’ perfect. “Ik heb lang getwijfeld of dit concept wel zou werken, maar dat doet het voor de luisteraars gelukkig wel.” En voor Pashchenko zelf? Ook, al bezorgt het haar vooral ‘veel werk’: “Wisselen tussen verschillende toetsen is altijd een uitdaging, en om de vijf minuten opnieuw moeten schakelen, is topsport.” Want wat op het ene instrument vanzelfsprekend is, vraagt op het andere een heel andere aanraking en dosering van kracht. Een klavecimbel en een piano mogen dan beide toetsinstrumenten zijn, “die toetsen zijn dan ook het enige wat ze gemeen hebben”, merkt Pashchenko bijna sarcastisch op. “Ze zijn volledig anders gekalibreerd: de pianoforte vraagt om een heel gerichte aanslag, waarbij kracht nodig is om de toetsen in te drukken tot op de bodem. Klavecimbels klinken al bij een veel lichtere en oppervlakkige aanslag.”
Een muzikale meerkamp voor vingers en hoofd dus. Een topprestatie waarvoor het moeilijk trainen was. Zelfs voor een pianiste als Pashchenko die gespecialiseerd is in historische klavierinstrumenten, bleek het toch uitzonderlijk om in de uiteindelijke concertopstelling – met een piano en een klavecimbel recht tegenover elkaar en één enkele pianokruk in het midden – te kunnen repeteren. “Een klavecimbel en een piano, dat zijn instrumenten die vaak in aparte ruimten worden geplaatst – zelfs bij mij thuis.” Zoals een hordeloper die traint op snelheid en sprongtechniek, maar nooit de kans krijgt om de volledige reeks met de horden op de juiste afstand te lopen, kon Pashchenko de wissel tussen beide klavieren zoals in de concertopstelling slechts zelden inoefenen. “Ik studeerde thuis eerst de muziek op het klavecimbel, liep dan naar de andere kamer en focuste me daar op de piano.”
Wat dit concert van haar vraagt – een voortdurende confrontatie met haar spiergeheugen en speeltechniek – omschrijft ze zelf al lachend als “een circus”. Maar in dat circus is Pashchenko wel de koorddanseres: streng en gedisciplineerd, maar evengoed lichtvoetig en ontwapenend. Ze heeft een serieuze uitstraling en dito werkethiek, maar je hoeft niet lang met haar te praten om haar bevlogen enthousiasme en dito gevoel voor humor te ontdekken. Ze vertelt net zo makkelijk over haar gemengde gevoelens bij haar 40ste verjaardag als over haar geheugenpaleis, waar elk soort klavier zijn eigen vertrek heeft. Of over het feit dat ze opmerkt dat net de veelzijdigheid die haar zo kenmerkt, lastig ligt in de hedendaagse klassiekemuziekindustrie. Bij dat laatste benadrukt ze het woord industrie, “want het ís een ‘business’”. Artistiek gezien zijn al die historische klavieren een rijkdom, maar uit commercieel oogpunt is dat lastig te vermarkten.” Het raakt voor haar aan een bredere vraag, waarom de historische uitvoeringspraktijk wereldwijd nog altijd geen vanzelfsprekende plaats heeft veroverd in de klassiekemuziekwereld. “Dat elke concertzaal een Steinway heeft, vinden we evident. Voor klavecimbels liggen de kaarten helaas anders.”
De vrijheid van het verleden
Dat de historische uitvoeringspraktijk nog te veel wordt gezien als een specialisatie in de marge, zegt ze niet zonder pijn in haar hart. Waar anderen er misschien vooral een verzameling regels in zien of een onhaalbaar streven naar authenticiteit, vindt Pashchenko er net haar artistieke vrijheid. Hoe meer ze zich verdiept in de historische context en de eigenheid van een instrument, hoe vrijer ze zich als muzikant voelt. Die vrijheid ontstaat niet ondanks, maar juist dankzij de drang om de muziek van binnenuit te begrijpen en de zoektocht die daarmee gepaard gaat.
In Pashchenko’s muzikale interpretaties horen we dan ook drie harten kloppen: die van de componist en het idee dat hij met zijn muziek wilde uitdrukken; die van het instrument, met zijn eigen karakter en expressiemogelijkheden; en die van Pashchenko zelf. “Hoe meer esthetieken je kent en begrijpt, hoe bewuster je een werk kan interpreteren.” Ze haalt Bach aan als voorbeeld: “Je kan Bach spelen op een romantische piano in de stijl van Liszt. Dat levert een heel andere interpretatie op dan wanneer je Bach vanuit een barokke esthetiek benadert. Maar beide zijn mogelijke artistieke keuzes.” Want hoeveel historische kennis je ook vergaart, één ding blijft voor haar essentieel: “Je moet in dat proces trouw blijven aan jezelf.”
Hoezeer we ons ook in de wereld van een muziekstuk verdiepen, één afstand blijft onoverbrugbaar. We luisteren nu eenmaal met onze 21ste-eeuwse oren. “We kunnen ons verdiepen in het verleden, erover lezen en ons proberen voor te stellen hoe het destijds voelde. Maar uiteindelijk blijven we mensen van een andere tijd.” De historische uitvoeringspraktijk is daarom ook geen kwestie van het ‘juiste’ antwoord te vinden, maar van het verruimen van het muzikale palet. Op de vraag wat ze zichzelf voor haar verjaardag wenst, hoeft ze dan ook niet lang na te denken: “Dat mensen Beethoven wat vaker op een fortepiano horen en Bach op de barokviool.” Elk historisch instrument draagt een wereld in zich, het is nu aan ons om die te verkennen.
Voelt u aan het einde van het concert op 27 november uw eigen hart in uw oren kloppen? Dan is dat wellicht omdat het zich gewillig op sleeptouw heeft laten nemen door het gemoed van de componisten, de ziel van het klavier en het geniale wezen van Pashchenko.
Julie Hendrickx