Op vrijdag 20 november staat het Belgische vocale sextet Air4Six op het podium van AMUZ met Erfklank, een vocaal programma vol romantische parels van Belgische toondichters uit de 19de en 20ste eeuw. Musicoloog Jan Dewilde schetst het koorleven in de jonge natie België en haar voedingsbodem voor talrijke nieuwe composities.
In de loop van de 19de eeuw voltrok zich in het muziekleven een ongeziene democratisering. Het georganiseerde muziekleven was niet langer uitsluitend het domein van hof, kerk en burgerlijke elite, maar werd steeds meer een zaak van brede lagen van de bevolking. Koorzang speelde daarbij een sleutelrol, meer nog dan de blaasorkesten, waarvoor een instrument en meer muzikale bagage vereist waren. In Vlaanderen groeiden koorverenigingen uit tot belangrijke centra van convivialiteit, muzikale vorming en culturele emancipatie. Tot op vandaag is het koor een springlevend fenomeen in Vlaanderen: afhankelijk van de bron zijn er momenteel zowat 1250 koren actief.
Het eerste burgerlijke koor zou in 1817 in Kortrijk zijn opgericht door componist Pieter Vanderghinste, die later lesgaf aan de jonge Peter Benoit. Na 1830 groeide het aantal koren exponentieel. Dat had veel te maken met de emancipatie van de burger en de veranderende invulling van de vrije tijd. Niet langer moest alle aandacht exclusief naar arbeid gaan en zo kwam er meer tijd vrij voor cultuurbeoefening. De nieuwe koorbeweging trok al snel de aandacht van de overheid, die inzag dat van koorzang een heilzame werking kon uitgaan, zowel moreel als pedagogisch. Bovendien beschouwde de jonge Belgische staat koorzang als een geschikt middel om patriottische gevoelens aan te wakkeren en zo een nationale identiteit te creëren. Koren kregen daarom aanmoedigingspremies en gratis treinvervoer naar concoursen en festivals. Het is dan ook geen toeval dat de eerste grote koortornooien werden georganiseerd langs de spoorlijnen die Gent, Brussel, Mechelen en Antwerpen met elkaar verbonden. Vooral de streek rond Gent en Dendermonde groeide uit tot een belangrijk centrum van het koorleven. Mede dankzij de trein.
Aanvankelijk was koorzang vrijwel uitsluitend een mannenaangelegenheid, ook omdat tal van koren verbonden waren aan fabrieken, beroepsgilden, het leger of studentenverenigingen. Het eerste vrouwenkoor was vermoedelijk Les Dames de la Charité, in 1845 opgericht door Constance Teichmann, “de engel van Antwerpen”. Met haar koor gaf zij tal van concerten, meestal ten voordele van een goed doel. Bij gelegenheid werkte het ensemble ook samen met mannenkoren voor de uitvoering van oratoria. Vanaf de jaren 1850 zette zich geleidelijk de overgang van mannenkoren naar gemengde koren door. Kinderen zongen soms mee in koren voor volwassenen, tot er vanaf de laatste decennia van de 19de eeuw steeds meer kinderkoren werden opgericht, vooral binnen scholen en pensionaten.
Door de snelle groei van het aantal koren ontstond een grote behoefte aan nieuw repertoire. Aanvankelijk zocht men dat in de Franse en Duitse koorliteratuur, maar geleidelijk aan gingen steeds meer componisten uit onze contreien voor koor schrijven, van a-capellawerken voor mannenstemmen tot grootschalige oratoria. De meeste koorcomponisten uit het pre-Benoittijdperk zijn vandaag vergeten, al verdient de muziek van Armand Limnander van Nieuwenhove, Charles-Louis Hanssens ‘jeune’ en François-Auguste Gevaert zeker onze aandacht.
Waar als zangtaal toen nog het Frans primeerde, kozen Peter Benoit en zijn adepten resoluut voor het Nederlands. Componisten, dichters, uitvoerders en publiek moesten elkaar kunnen begrijpen en dus dezelfde ‘moederspraak’ spreken. Benoits Remember, een laat lied uit 1895 op tekst van dichter-componist Gentil Antheunis, mag dan wel een Engelse titel dragen, de openingswoorden klinken als een programmaverklaring voor het Vlaamse koorleven: “Muziek verheft den geest van ’t volk”.
Rond de eeuwwisseling was samen zingen dan ook buitengewoon populair. Het koorleven bloeide als nooit tevoren en overal in Vlaanderen werden lied- en kooravonden georganiseerd, onder meer door organisaties als het Davidsfonds en het Willemsfonds. Een zingende golf trok over het land. De vraag naar nieuwe koormuziek explodeerde en daarmee ook de zoektocht naar geschikte teksten.
Voor zijn Korenlied grasduinde Eduard Blaes in de poëzie van Guido Gezelle, de meest op muziek gezette Vlaamse dichter. Natuurlyriek deed het altijd goed, zoals blijkt uit Arthur Meulemans’ Zomerfantasieën en Paul Gilsons Montagne, op tekst van de Franse symbolistische dichter Paul Fort. Thema’s als weemoed, afscheid en verstilling klinken dan weer door in Den avond zijgt als zegen van Karel Candael op verzen van René De Clercq (een dichter die ook componeerde), in Les adieux van Robert Herberigs (een componist die ook literatuur bedreef) op een tekst van Marguerite de Navarre, en in het Gezellelied Weemoed van Joseph Ryelandt.
Het landelijke Vlaanderen van weleer inspireerde Maurits Sabbe en August De Boeck tot het populaire Het kerkske van te lande, met zijn “grover wierook en ongeschoolde zangen”. Muziek wordt zelf ook bezongen in Musica van componist-beiaardier Staf Nees, op tekst van Lambrecht Lambrechts, een van de populairste lieddichters van het interbellum. Net als Lambrechts wist Pol De Mont talloze componisten te inspireren. Vooral de gedichten uit de bundel die De Mont aan zijn geliefde ‘Ophelia’ opdroeg, bleken bijzonder geliefd. Leg op mijn hert uw voorhoofd werd niet alleen getoonzet door Léon Moeremans, maar ook door Emiel Delin, Karel Mestdagh en Lodewijk Mortelmans.
Meerdere componisten uit het concertprogramma van Air4Six stonden zelf voor een koor. Staf Nees leidde in Mechelen het oratoriumkoor de Koninklijke Kunstkring Edgar Tinel. Karel Candael was dirigent van het Antwerpse socialistische mannenkoor Lassalekring, terwijl Jef Tinel in heel Vlaanderen koren dirigeerde, waaronder verschillende mannenkoren. Jef Tinel deelde met zijn oom en leermeester Edgar Tinel een diepreligieus gevoel en een intense Mariadevotie, getuige Keer dine oghen op een archaïserende tekst van Servaes Daems. Naast religieuze muziek componeerde en arrangeerde hij ook veel voor mannenkoor, waaronder aantrekkelijke volksliedbewerkingen.
Hij werd daarin gevolgd door de bijzonder productieve Marinus de Jong, die naast originele koormuziek ook volksliederen uit alle windstreken bewerkte, van Schotse en Zweedse tot zelfs ‘Congolese’ melodieën.
Toch bleef men ook lang na Benoits pleidooi voor een terugkeer naar het eigen volkslied teruggrijpen naar het vertrouwde: meester-arrangeur Juliaan Wilmots maakte een bewerking voor gemengd koor van het iconische Lied van mijn land van Ignace De Sutter op tekst van Anton Van Wilderode, die andere priester-dichter. “Lied van mijn land, ik zal u altijd horen.” Het zou wel eens het motto van dit concertprogramma kunnen zijn.
Jan Dewilde