Sommige componisten versmelten langzaam met de perceptie die we van hen hebben. John Dowland is er zo één. Vier eeuwen na zijn dood volstaat zijn naam om woorden als melancholie, verstilling en luitmuziek op te roepen. Terecht, maar het beeld blijft onvolledig. Achter de beroemde songs schuilt een componist die Europa doorkruiste, laveerde tussen religie en politiek, droomde van een carrière aan het Engelse hof en die uiteindelijk zijn grootste meesterwerken schreef in dienst van de Deense koning. Tijdens Laus Polyphoniae wil Scherzi Musicali die bredere wereld opnieuw hoorbaar maken. Niet door Dowland van zijn voetstuk te halen, wel door hem eindelijk opnieuw tussen zijn tijdgenoten te plaatsen.
“We kennen vooral één kant van Dowland”, vertelt artistiek leider Nicolas Achten. “Zijn bekendste werken schreef hij tijdens zijn periode aan het Deense hof. Ik vond het interessant om daarnaast muziek te brengen van componisten die in dezelfde periode actief waren in Kopenhagen, en Dowlands muziek zo opnieuw in haar oorspronkelijke klankcontext te plaatsen. Zo ontdek je fantastische componisten die vandaag zo goed als vergeten zijn. Hun muziek ademt de Italiaanse esthetiek van die tijd en vormt tegelijk een mooi contrapunt voor Dowland.”
Voor Achten is deze muziek veel meer dan een historische curiositeit. Ze loopt als een rode draad door zijn eigen muzikale leven. “Ik voel me heel persoonlijk verbonden met Dowland. Met zijn muziek ben ik als zanger opgegroeid, ik zing ze al jarenlang en begeleid mezelf daarbij op luit, harp of zelfs klavier. Tegelijk stelde ik me de vraag hoe je deze intieme muziek overtuigend tot leven brengt in een grote concertzaal.”
Die vraag vormt het vertrekpunt van het hele project. Dowlands liederen waren immers nooit geschreven voor een concertpodium zoals we dat vandaag kennen. “De oorspronkelijke uitgaven waren bedoeld voor de huiskamer. De partituur lag letterlijk op tafel, de zangers zaten errond, en de verschillende stemmen stonden in een andere richting gedrukt. In een grote zaal is één luit nauwelijks hoorbaar, daarom heb ik de luitpartij gearrangeerd voor een volledig luitconsort. Dat bleek tijdens eerdere uitvoeringen bijzonder goed te werken: de muziek blijft trouw aan haar karakter, maar krijgt voldoende draagkracht voor een concertzaal.”
Dat betekent dat het publiek iets uitzonderlijks te horen krijgt?
“Een luitconsort hoor je vandaag zelden. Je hebt instrumenten nodig in verschillende formaten, verschillende stemmingen, én musici die daarmee vertrouwd zijn. Vanuit onze fascinatie voor historische instrumenten hebben we de voorbije jaren zo’n collectie opgebouwd. Dat maakt dit project voor mij extra bijzonder.”
Hoewel Dowland vaak wordt omschreven als de componist van de melancholie, wil Achten bewust afstand nemen van dat cliché. “Zijn muziek is tijdloos – misschien klinkt dat ook weer cliché, maar voor mij is ze vooral diep menselijk. Dat verklaart ook waarom iemand als Sting zich ooit zo sterk tot Dowland aangetrokken voelde. Er zit iets universeels in deze muziek. Het is bijna popmuziek avant la lettre, zou ik durven zeggen.”
Achten glimlacht. “De melancholie is natuurlijk aanwezig. Daar kan je niet omheen. Maar ik wilde absoluut vermijden dat het programma alleen daarom zou draaien. Er zit ook humor in Dowlands muziek, sommige liederen zijn verrassend zonnig en vol hoop. Daarom heb ik bewust gezocht naar een evenwicht tussen de bekende meesterwerken en minder vaak uitgevoerde parels.”
Zelfs de taal krijgt tijdens het concert een historische dimensie. Scherzi Musicali kiest bewust voor een uitspraak van het Engels die dichter aansluit bij de klankwereld die Dowland zelf moet hebben gehoord. “Dat verandert ontzettend veel. Plots beginnen rijmen opnieuw te werken die in het moderne Engels verdwenen zijn. Je hoort hoe tekst en muziek oorspronkelijk bij elkaar hoorden. Uiteraard blijft dat een artistieke hypothese, gebaseerd op het werk van specialisten, zoals David Crystal, maar het onderzoek gaf wel de doorslag om niet de hedendaagse uitspraak te hanteren en dichter bij het origineel te blijven.”
Achten zal tijdens het concert de baspartij zingen en tegelijk een van de luiten bespelen. Zoals wel vaker combineert hij verschillende rollen, al wil hij daar zelf niet te veel nadruk op leggen. “Voor mij draait alles om het concept. Alles staat in functie van het verhaal dat we willen vertellen. Welke luit ik precies zal bespelen, beslissen we zelfs nog tijdens de repetities. Dat experiment hoort bij dit project.”
Waar kijkt hij zelf het meest naar uit?
“Het is niet alledaags dat je een volledig luitconsort live kan horen spelen. Bovendien ben ik ontzettend blij met de musici die dit programma mee vormgeven. Hanna Al-Bender zingt de sopraanpartij. Ik ken haar al sinds haar vijftiende en ze heeft een ongelooflijke evolutie doorgemaakt. Ook Rodrigo Carretto en Leandro Marziotte zijn fantastische collega’s. Het maakt mij oprecht gelukkig om met deze ploeg dit repertoire te mogen brengen.”
Wanneer zal het concert voor hem echt geslaagd zijn? Opvallend genoeg heeft zijn antwoord niets te maken met perfecte noten of een vlekkeloze uitvoering. Voor Achten ontstaat muziek pas echt wanneer ook het publiek deel wordt van het verhaal. “De reactie van het publiek betekent voor mij alles. Geen enkel concert is hetzelfde. Wij kunnen ons perfect voorbereiden en telkens dezelfde muziek spelen, maar uiteindelijk bepaalt de zaal mee hoe een concert verloopt. Soms voel je al na enkele minuten dat iedereen mee is met het verhaal.”
Hij laat even een stilte vallen.
“Dat is het mooie aan live muziek. Er ontstaat een wisselwerking die je nooit kan repeteren. Je voelt dat mensen luisteren en reageren op de verschillende spanningsbogen van de muziek. Als we aan het einde van het concert samen hetzelfde verhaal hebben beleefd, dan is de avond voor mij geslaagd.”
Misschien is dat uiteindelijk ook de mooiste uitnodiging voor Laus Polyphoniae. Niet om vier eeuwen oude muziek te beluisteren, maar om even deel uit te maken van een verhaal dat al vierhonderd jaar mensen raakt en nog lang niet is uitverteld.
Jasper Gheysen