Napels rond 1600: een stad van hitte, intriges, macht, geweld en, ergens daaronder, morele schaduw. De muziek van Pomponio Nenna en Carlo Gesualdo klinkt er als een soundtrack voor een tragedie, een noir à l’italienne die zich in de schemering van het hofleven afspeelt.
Over Gesualdo, zijn daden en zijn geestestoestand werd al veel geschreven. Maar hoe zit het met Nenna? Tot 1580 woonde en werkte hij in Bari, in dienst van hertog Fabrizio Carafa. Twee jaar later droeg hij zijn eerste madrigaalboek aan de hertog op. In die madrigalen klinkt een opvallende genegenheid door: tekst en toon ademen warmte en bewondering voor de Carafa’s. Juist daarom is het erg schrijnend dat enkele jaren later Carafa wordt vermoord in opdracht van Gesualdo. En niet veel later zou Nenna in dienst treden van diezelfde Gesualdo: de man die zijn vroegere patroon niet alleen vermoordde, maar ook zijn dode lichaam publiekelijk tentoonstelde. In deze bijzondere setting raken Nenna’s carrière en Gesualdo’s biografie elkaar op het snijpunt van kunst en schaduw. Geen betere gids voor dit verhaal dan Comet Musicke. Met hun eerdere passages tijdens Laus Polyphoniae – in 2019, 2023, 2024 en 2025 – toonden de musici zich heer en meester van de muzikale storytelling.
De drie bedrijven van een reis naar de schemering
Wat Comet Musicke op 24 augustus op de planken brengt, is dus geen doorsneeprogramma met madrigalen, maar een muzikale reis in drie bedrijven. Francisco Mañalich vertelt over Nenna’s zonnige verbondenheid met Bari, over zijn sensorische ontdekking van Napels en ten slotte de duistere chromatiek waarin Nenna zijn eigen stijl zou aftasten tegen die van Gesualdo.
“Alles start in Bari, waar Nenna zijn eerste muzikale stappen zet in de beschermende omgeving van de familie Carafa. Daarna trekken we naar Napels, een stad die bruist van nieuwe indrukken en waarvan de natuur, het licht en het culturele leven doorklinken in Nenna’s muziek. Zijn madrigalen krijgen een pastoraal, bijna schilderachtig karakter. Maar gaandeweg verandert zijn klankwereld. De lichtheid van zijn eerdere werk verdwijnt naar de achtergrond: je hoort zijn muziek dramatischer en chromatischer worden. Aan het einde voel je de zwaarte en besef je hoe dicht hij bij Gesualdo is gekomen. Dat verhaal willen we hoorbaar maken.”
De artistieke toenadering tussen beide componisten beklemtoont Comet Musicke door twee werken van Gesualdo in het programma te verweven: een instrumentaal stuk en een bijzonder emotioneel geladen madrigaal. Korte toelichtingen tussen de muziek plaatsen de werken in hun historische context, waardoor het verhaal achter de composities zich ook geleidelijk ontvouwt.
Première zonder vervaldatum
Tijdens het gesprek vertelt Mañalich dat Napels misschien wel zijn favoriete stad is. “Destijds was het een van de belangrijkste culturele centra van Europa. Net zoals Antwerpen in die tijd ook een cruciale rol speelde in de artistieke ontwikkeling.” Die historische parallel maakt ook de band met Laus Polyphoniae bijzonder: “Laus Polyphoniae nodigde ons uit toen we nog een jong ensemble waren. Het publiek heeft onze ontwikkeling van dichtbij kunnen volgen. Dat we nu terugkeren met een programma van Nenna, waarvan de opname bovendien verscheen bij het Belgische label Ricercar, voelt als de bekroning van een traject dat we in Antwerpen hebben afgelegd.”
De keuze om muziek van Pomponio Nenna uit te voeren, past naadloos in de artistieke koers die Mañalich met Comet Musicke uitzet. Het ensemble legt zich al jaren toe op het herontdekken van vergeten repertoire. Na de uitvoering van onbekende werken van Binchois en Ockeghem en een revelerende opname van de motetten van Diego Ortiz, richten de musici hun blik nu op een componist wiens muziek grotendeels buiten het blikveld van de concertpraktijk bleef.
Hoewel Nenna vaak in één adem met Gesualdo wordt genoemd, bleek zijn muzikale wereld voor Mañalich een echte ontdekking. “Ik kende enkele madrigalen van Nenna, maar niet zijn eigen muzikale taal. Pas toen we ons daarin verdiepten, besefte ik hoe bijzonder de man was.” Hij hoort verwantschap met Gesualdo in de textuur en in de manier waarop de stemmen zijn geschreven, maar tegelijk ontwaart Mañalich een wezenlijk verschil. “Nenna is minder extreem. Zijn muziek is directer, eenvoudiger en misschien ook eerlijker van karakter.” Dit overtuigde Comet Musicke om de madrigalen te verrijken met viola da gamba’s die de zanglijnen subtiel verdubbelen, waardoor de bijna concertante schrijfwijze van de muziek nog sterker tot haar recht komt. “Voor mij voelt het als een première”, verklaart Mañalich. “We brengen repertoire dat bijna niemand ooit heeft gehoord, terwijl het ongelooflijk mooi is. Dat is misschien wel de grootste betekenis van dit project: dat deze muziek eindelijk opnieuw kan klinken. Als een geschenk. Als een ontdekking.”
Blauw bloed, rood bloed
Het eerste madrigaalboek van Nenna laat zich misschien het best omschrijven als een ontdekking die zich niet opdringt. Hoe hij met de spanning in zijn leven omging blijft een mysterie: hoe leef je op een plek waar bewondering en geweld elkaar kruisen? De ironie wil dat de geschiedenis, gefascineerd door blauw bloed, het rode bloed aan de handen maar al te vaak wegschrijft in een voetnoot. Eén ding is zeker: Nenna zag wellicht zowel het genie als de waanzin van Gesualdo. Nu breekt de tijd aan waarin wij Nenna’s genialiteit bezingen.
Julie Hendrickx