Een kasteel zonder ramen. Muren die ademen. Zeven deuren die beter dicht blijven. In Hertog Blauwbaards burcht, de enige opera van Béla Bartók, wordt een oud sprookje een psychologische muzikale thriller. Judith wil weten wie de man is van wie ze houdt. Blauwbaard wil haar dichtbij, maar waarschuwt haar tegelijk voor wat ze zal ontdekken. Met elke deur groeit de intimiteit, maar ook de twijfel: hoeveel kan je van een ander kennen zonder iets stuk te maken?
Eerdere versies van het Blauwbaardverhaal zijn volgens videokunsteaar Lise Bruyneel een typisch voorbeeld van feminicide: de gewelddadige man krijgt een naam en wordt beroemd, terwijl de vrouwen naamloos blijven en hun verhaal nauwelijks wordt verteld. Bij Bartók en librettist Béla Balázs krijgt de huidige vrouw wél een naam: Judith. Ook krijgt ze een uitgesproken karakter dat vastbesloten is om Blauwbaard te begrijpen. Daardoor ontstaat tussen de twee een boeiende, geloofwaardige verhouding, waarin ze elkaar als personages dichter naderen en ook als gelijken tegenover elkaar komen te staan. Die verschuiving klinkt zelfs door in hun aanspreking: in de loop van de voorstelling verandert Judiths formele ‘u’ in het meer vertrouwelijke ‘je’.
Oxalys brengt dit meesterwerk in een indringende kamermuziekbewerking van Siebe Thijs, voor strijkers, blazers, harp en slagwerk. Sopraan Katrien Baerts en bariton Thomas Bauer maken van Judith en Blauwbaard geen symbolen, maar mensen van vlees, bloed en twijfel. Vooraf klinkt sighs, breaths, whispers, moans, een nieuwe compositie van Thijs die de zuchten en ademhalingen uit Bartóks partituur uitvergroot tot een eigen klankwereld.
Lise Bruyneel voegt daar een visuele dimensie aan toe. Ze voert ons door gangen, langs trappen en muren, in een gebouw dat even raadselachtig is als de burcht zelf. Bestaat die plek wel? Of kijken we mee in de herinneringen en verbeelding van de personages?
De eerste deur – Een paleis vol mogelijkheden
Het verhaal van Blauwbaard heeft al heel wat kunstenaars geïnspireerd. In het werk van de Belgische schrijver Maurice Maeterlinck speelt de symboliek van licht en donker een belangrijke rol. Zijn toneelstuk Pelléas et Mélisande, dat ook Arnold Schönberg en Claude Debussy tot een compositie inspireerde, vertoont verwantschap met de sfeer van een geheimzinnig kasteel. Paul Dukas maakte dan weer de opera Ariane et Barbe-Bleue op een libretto van Maeterlinck. Volgens Bruyneel blijft Blauwbaard in eerdere versies vaak buiten beeld. Bij Bartók en librettist Béla Balázs staan hij en zijn vrouw Judith wél tegenover elkaar: hun dialoog en onderlinge spanning vormen het hart van het drama.
Ook Judith zelf krijgt bij Bartók en Balázs een ander profiel dan Maeterlincks Mélisande. Ze is actief, energiek en vastbesloten om verder te kijken. Die dynamiek was voor Bruyneel een belangrijk vertrekpunt.
Bij het luisteren naar Bartóks muziek zag ze een plek voor zich met eindeloze gangen, ontelbare deuren en uiteenlopende werelden. Niet de gotische burcht uit het libretto, maar een omgeving waarin verschillende stijlen en tijdperken samenkomen. Haar eerste ingeving was het Justitiepaleis van Brussel.
Filmen op die locatie leek aanvankelijk onmogelijk, maar toch kreeg ze toestemming om het gebouw te verkennen en opnamen te maken. Ze filmde zonder mensen: de architectuur zelf werd haar uitgangspunt. De camera volgt Judith door het gebouw. De gangen roepen de voortdurende beweging in de muziek op, de drang om verder te gaan en te ontdekken wat zich achter de volgende deur bevindt.
De tweede deur – Een wereld die telkens verandert
Achter elke deur opent zich een andere beeldwereld. De eerste beelden zijn abstract, kleurrijk en sterk verzadigd. Ze trillen en bewegen, alsof je na een verblijf in het donker plots in fel licht terechtkomt.
Gaandeweg worden de beelden minder verzadigd en concreter. De verschillende werelden groeien naar elkaar toe. Ook het bloedmotief uit de opera krijgt een eigen vertaling: geen letterlijk rood bloed, maar vlekken die de beelden langzaam opvreten en ons telkens terugbrengen naar de gangen en vloeren van het paleis.
De videobeelden volgen de muziek, maar illustreren die niet letterlijk. Ze versterken de sfeer, maken abrupte overgangen voelbaar en laten ruimte voor verbeelding.
De derde deur – Judith wil verder
Judith is geen passief personage dat zich zomaar door Blauwbaard laat leiden. In de ogen van Lise Bruyneel is ze zelfstandig, energiek en nieuwsgierig. Ze wil begrijpen wie de man is van wie ze houdt en gaat bewust het onbekende tegemoet.
Maar haar nieuwsgierigheid heeft ook een keerzijde. Ze dringt aan, stelt vragen en respecteert Blauwbaards grenzen niet altijd. Tegelijk verliest ze onderweg ook haar eigen grenzen uit het oog.
Aanvankelijk brengt Judith licht in de burcht. Ze is enthousiast over wat zich achter de deuren opent. Maar vanaf de vijfde deur verandert haar houding. Ze begint te twijfelen of het verhaal nog goed kan aflopen. Toch gaat ze verder. Die omslag is een belangrijk keerpunt in de opera én in de beeldwereld van Bruyneel.
De vierde deur – Blauwbaard is geen monster
In het oorspronkelijke sprookje van Charles Perrault is Blauwbaard een angstaanjagend figuur. Bartók en librettist Béla Balázs geven hem een veel menselijker karakter. Hij is melancholisch en gevoelig, verliefd op Judith en tegelijk een gekwetst man.
Hij waarschuwt haar voor zichzelf en voor de burcht. Toch wil hij haar dichtbij houden. In deze opera staan de twee personages voortdurend met elkaar in dialoog. Dat maakt hun verhouding herkenbaar: ze verlangen naar elkaar, maar botsen op wat ze niet kunnen of willen delen.
Ook muzikaal verschuift hun verhouding. Blauwbaard wordt gaandeweg lyrischer, terwijl Judiths zang een andere ontwikkeling doormaakt. Zo worden hun innerlijke werelden steeds tastbaarder.
De vijfde deur – Een geheugen vol kamers
Een burcht met kamers en deuren doet denken aan een geheugenpaleis, laat Lise Bruyneel weten: een oude geheugentechniek waarbij je herinneringen aan specifieke ruimten koppelt. Sommige kamers blijven gesloten, vol herinneringen die je misschien liever niet opnieuw beleeft.
Die gedachte resoneert met het verhaal van Blauwbaard. Wat laat je van jezelf zien aan iemand die je liefhebt? Wat blijft verborgen? En kan een relatie bestaan als er deuren gesloten blijven?
De zesde deur – De adem van de burcht
De muziek krijgt ook letterlijk een ademhaling. Voorafgaand aan de opera klinkt sighs, breaths, whispers, moans, een nieuwe compositie van Siebe Thijs die vertrekt vanuit de zuchten en ademhalingen in Bartóks partituur.
Die zucht vormde voor Bruyneel een belangrijk vertrekpunt. Ze introduceert de camera als een ademend perspectief: geen perfect, afstandelijk camerawerk, maar een blik die beweegt en reageert. De beelden worden als het ware meegezogen in de adem van de muziek.
De zevende deur – Wat blijft verborgen?
Bestaat de burcht werkelijk? Of bevinden we ons in een droom, een herinnering of een landschap in Judiths hoofd? Bruyneel laat het antwoord bewust open.
In haar versie krijgt de burcht wel degelijk een concrete vorm: een doolhof waarin je steeds verder kan gaan, op zoek naar jezelf en naar verbinding met een ander. Maar wat die omgeving precies voorstelt, mag iedere toeschouwer zelf bepalen.
Daarom kiest ze niet voor een film met acteurs. Judith en Blauwbaard blijven de centrale figuren op het podium, vertolkt door sopraan Katrien Baerts en bariton Thomas Bauer. De videobeelden bieden hun een omgeving, een kader waarin de muziek en de verbeelding elkaar ontmoeten. Soms verschijnt Judith zelfs heel even in het beeld, via een hand of een voet van de persoon achter de camera.
Voor Oxalys bewerkte Siebe Thijs Bartóks monumentale orkestpartituur tot een kamermuziekversie voor strijkers, blazers, harp en slagwerk, met elektronica. Voor Bruyneel verandert dat niets aan haar beeldconcept: ze blijft zoeken naar het juiste ritme, de juiste intentie en het juiste antwoord op de muzikale lijnen. De kleinere bezetting brengt wel andere accenten naar voren. Subtiele kleuren die in een groot orkest soms verloren gaan, krijgen meer ruimte.
Met deze kamermuziekbewerking brengt Oxalys de muziek van Bartók dichtbij in al haar details. De beelden van Lise Bruyneel openen nieuwe perspectieven en prikkelen uw verbeelding. Samen nodigen ze u uit om de zeven deuren van Blauwbaards burcht te openen, u mee te laten voeren door muziek en beeld en mee de weg te zoeken in het doolhof van gangen en Bartóks verhaal.
