Home > Nieuws > AMUZ > Musiceren met vrienden: Zu Hause bei Robert & Clara Schumann

Musiceren met vrienden

Zu Hause bei Robert & Clara Schumann

 

Het echtpaar Robert en Clara Schumann behoort in het midden van de 19de eeuw tot het kruim van het Duitse muziekleven. Robert was gekend als componist, dirigent en muziekcriticus en Clara was een gevierde concertpianiste. Ook Clara componeerde en werd hierin door Robert aangemoedigd ー hij schreef zelfs muziekuitgevers aan om haar werk te publiceren. Sinds hun huwelijk bestudeerden ze geregeld samen partituren van vroegere grootmeesters en van tijdgenoten, waardoor Clara’s composities aan maturiteit wonnen. Dat ze elkaar in hun werk beïnvloedden, mag blijken uit meerdere composities. Zo componeerde Clara Variaties op een thema van Robert Schumann, opus 20. Clara’s Romance voor viool en piano, opus 22 nr. 2 was dan weer een inspiratiebron voor Roberts Fantasiestück, opus 73 nr. 2. Toch kwam Roberts componistencarrière op de eerste plaats: gedurende vele jaren waren Clara’s mogelijkheden om thuis te componeren of piano te studeren afhankelijk van de momenten waarop haar man wel of niet mocht worden gestoord. Ondanks haar talent gaf Clara het componeren volledig op na het overlijden van haar echtgenoot in 1856. Het feit dat ze vanaf dan alleen instond voor het onderhoud van haar acht kinderen (geboren tussen 1841 en 1854) en later ook van de kinderen van haar zoon Ferdinand zal hierin ook een rol hebben gespeeld. Zodra Robert in 1854 werd opgenomen in de psychiatrische inrichting van Ellenich gaf de pianiste vrijwel onafgebroken concerten om het gezin te kunnen onderhouden. Ze stond erop financieel onafhankelijk te zijn en sloeg bijgevolg bijna elk aanbod van haar vriendenkring af. Ook toen Robert nog leefde, was Clara als concertpianiste al de voornaamste kostwinner van het gezin.

Als gevierd muzikaal koppel waren Clara en Robert Schumann bevriend met andere groten uit de muziekscene, onder wie mezzosopraan Pauline Viardot-Garcia, violist-dirigent Ferdinand David, pianist Ignaz Moscheles en in het bijzonder sterviolist Joseph Joachim en Johannes Brahms. Brieven en dagboeken getuigen van muzikale soirées waarbij de muziekvrienden samen musiceren en met enthousiasme elkaars composities uitvoeren. Zo verblijdde het koppel in de laatste week van januari 1854 Joseph Joachim en Johannes Brahms met een bezoek in Hannover. In Hotel Royal speelden Joachim en Clara op 29 januari Roberts Vioolsonate in d, opus 121, evenals een van zijn Romances voor viool en piano. Dezelfde avond gaf Brahms de eerste drie delen uit zijn Pianosonate in f, opus 5 ten beste. De vriendschap en het wederzijdse respect van het artistieke clubje blijkt ook uit de talloze opdrachten van hun composities als eerbetoon aan elkaar. Zo droeg Robert zijn Vioolsonate in d, opus 121 op aan violist Ferdinand David, droeg Clara haar 3 Romances, opus 22 op aan Joseph Joachim, en Johannes Brahms zijn 6 Klavierstücke, opus 118 aan Clara, om er maar enkele te noemen.

Violist Joseph Joachim
Naast Johannes Brahms was Joseph Joachim een ​​van de kunstenaars die Clara op artistiek en persoonlijk gebied bijzonder waardeerde. De violist, op 28 juni 1831 geboren in Kittsee (Burgenland/Oostenrijk), was niet alleen een van de belangrijkste solisten van zijn tijd, hij was ook een van de beste vrienden van de Schumanns. Samen met Johannes Brahms hielp hij Clara, vooral in de tijd dat haar Robert ziek werd en moest worden opgenomen.

Joachim werd al als kind uitzonderlijk getalenteerd genoemd en werd aangemoedigd zijn viooltalent te ontwikkelen. Zo schreef Felix Mendelssohn in 1843 over de twaalfjarige Joachim: “[Hij] heeft geen conservatorium meer nodig voor zijn instrument, en ook geen vioolleraar. Hij kan veilig alleen blijven werken en af ​​en toe voor [Ferdinand] David spelen om zijn raad en oordeel te horen. Bovendien wil ik zelf vaker en regelmatig met de jongen musiceren en zijn artistiek adviseur in muzikale aangelegenheden zijn.” Toch had Clara Schumann in 1850 ook tekenen van twijfel over de toekomst van de jongeman, die dan 19 jaar oud was. Op 1 juni 1850 – het echtpaar was in Leipzig ter voorbereiding van Schumanns opera Genoveva – schreef ze in haar dagboek: “’s Avonds speelden we muziek met Joachim; ik speelde een sonate van Bach met hem, daarna speelde hij het concert van Mendelssohn; hoe blij iedereen ook met hem is, hij maakt ons helemaal niet warm! Zijn spel is perfect: allemaal heel mooi, de beste pianissimo, de hoogste bravoure, volledige beheersing van het instrument, maar dat wat je aangrijpt, waar je koud en warm van wordt, ontbreekt – er zit geen gevoel of vuur in hem, en dat is jammer, want zo hij heeft geen mooie artistieke toekomst voor zich, technisch gezien is hij helemaal perfect, maar wie weet of dat andere aspect nog wel komt?! – Overigens is hij een aardige, bescheiden persoon, en juist daarom vind ik het dubbel zo erg ik niet enthousiaster kan zijn over hem als artiest.” Maar slechts twee weken later, op 15 juni, herzag ze haar mening: “Joachim speelde het tweede kwartet van Robert prachtig, met een prachtige toon en een buitengewone lichtheid, en vandaag heb ik spijt van wat ik onlangs over hem zei.” In de jaren die volgden, ontmoetten de artiesten elkaar herhaaldelijk, maar het duurde nog drie jaar voordat ze voor het eerst samen op het podium stonden tijdens een openbaar concert.

Vrienden op en naast het podium
Het werd een vruchtbare en succesvolle samenwerking, waarbij het duo triomfen kende in heel Duitsland en Engeland. Joachim was ook de muzikant met wie Clara het meest optrad; samen gaven ze maar liefst 240 publieke concerten, zowat een kwart van al haar publieke optredens. De redenen voor deze intensieve samenwerking zijn divers. Enerzijds speelden ongetwijfeld financiële aspecten een rol. Vooral Engeland was in dit opzicht een belangrijke factor. Het land stond er namelijk bekend om de kunstenaars die het bewonderde, onder wie Clara Schumann en Joseph Joachim, royaal te belonen. Anderzijds was de wederzijdse erkenning en waardering van artistieke prestaties en vaardigheden ongetwijfeld een essentieel aspect. Joachims spel en zijn muzikaliteit maakten meer en meer indruk op Clara. Ze benadrukte herhaaldelijk zijn prestaties. In een brief aan Johannes Brahms, na een optreden in Aken op 21 mei 1861, waar Clara het pianoconcert van haar man en Joachim het vioolconcert van Beethoven uitvoerde, schreef ze: “Joachim speelde goddelijk, we werden allebei geprezen, hij werd ook door de dames gebombardeerd met boeketten. Ik bedoel, ik had het nog nooit zo glorieus gehoord, maar dát is wat mensen altijd bedoelen.”

Op 23 januari 1889 in Berlijn traden ze de laatste keer samen publiekelijk op, maar ze bleven wel in huiselijke kring samen musiceren. Het was tenslotte een van de geneugten van Clara Schumanns laatste jaren om Joachim te horen musiceren. Op 12 juni 1890 schreef ze haar vriend: “Liefste Joachim, wat was het goed om me weer te bezoeken! Wat zal ik nog lang van die korte dag nagenieten. Hoewel ik erg veel pijn had, vergat ik alles toen je speelde! […] Wat was het heerlijk dat we je weer hoorden, wat was iedereen die mocht luisteren opgetogen.”

Op zondag 12 februari kan u in AMUZ het nalatenschap van deze muzikale vrienden komen beluisteren. De Belgische pianiste Els Biesemans, eerder te gast in AMUZ tijdens BEETHOVENinPRIMETIME, en violiste Anaïs Chen, die zich liet opmerken tijdens de International Young Artist’s Presentation in 2010, spelen o.a. Robert Schumanns Vioolsonate in d, opus 121 en fragmenten uit zijn klavierbundel Kreisleriana, opus 16; Clara Schumanns 3 Romances voor viool en piano, opus 22 (opgedragen aan Joachim) en Romances voor piano, opus 21; Joseph Joachims Romance in C voor viool en piano en Ferdinand Davids Ballade voor viool en piano, opus 41 nr. 10.

Ute Bär & Robin Steins

Naar het concert

Anaïs Chen & Els Biesemans

12 februari 2023 15:00